Fantasywezens aflevering 4: Levende doden

Het enige dat zeker is in ons leven, is dat we op het einde dood gaan, en wat daarna komt, weet niemand. Logisch dus dat de dood al van het begin der schrijfkunst (en al lang daarvoor) een belangrijke rol speelt in verhalen. Verhalen en mythen over het leven na de dood, over overleden geliefden, maar ook over menselijke wezens die doen wat onmogelijk lijkt: de dood bedriegen, het zij door onsterfelijkheid, hetzij door na de dood terug te komen. Spoken en geesten, zombies, vampieren, in elke mythologie ter wereld komen er wel soortgelijke wezens voor, en doorgaans zijn ze de levenden niet goed gezind.

Wie zijn ze?

Vaak worden levende doden geassocieerd met een ongewone manier van doodgaan. Opa die op vijfennegentigjarige leeftijd rustig in zijn slaap het tijdige voor het eeuwige wisselt, zal zelden komen spoken. In veel spookverhalen heeft de overledene nog iets (of iemand) af te maken op aarde.

De meest bekende vampier, Dracula, werd door Bram Stoker gebaseerd op Vlad Tepes, iemand die we vandaag de dag een oorlogsmisdadiger zouden noemen, hij deed iemand niets liever dan zijn tegenstanders te spietsen. Al gaat het verhaal dat Stoker zijn hoofdpersoon eigenlijk had willen baseren op Erzsebet Bathory, een Hongaarse gravin die honderden onschuldige jonge meisjes doodde om in hun bloed te kunnen baden, want dat zou de huid verjongen. Maar een vrouwelijke slechterik, dat was not done in het Victoriaanse tijdperk. Hoedanook, dergelijke personages spreken als ondode meer tot de verbeelding dan het opaatje.

dracula kasteel

Zombies waren in oorsprong schijndoden. Mensen die hun gemeenschap enkel tot last waren, werden voor straf vergiftigd, begraven en vervolgens weer opgegraven, nog levend maar geestelijk dood, en dan gebruikt als slaven voor de gemeenschap. Met Afrikaanse slaven belandde dit gebruik in Noord-Amerika, om dan via Hollywood weer over de hele wereld verspreid te worden. In recentere verhalen komen ze ook voor als echte overledenen die weer uit de dood zijn opgestaan maar nog weinig gemeen hebben met de mensen die ze eens waren. Denk maar aan Pet Sematary van Stephen King, waarin dode huisdieren, en later ook mensen, tot leven gewekt kunnen worden door ze op een bepaalde begraafplaats te begraven.

Waar komen ze vandaan?

Levende doden komen werkelijk in alle mythologieën ter wereld voor.

Eén van de oudste vampieren is de Assyrische of Babylonische Ekimmu, een dode die geen rust kan vinden en het bloed van onschuldige slachtoffers drinkt.

In de lage landen kennen we onder andere de gloeiige, een moordenaar die moet blijven rondspoken, witte wieven die volgens sommige overleveringen geesten van heksen genoemd worden, de afschrikwekkende Kludde die wordt geboren uit het verbrande lijk van een heks of tovenaar, en dwaallichtjes die geesten van misdadigers of ongedoopte kinderen zouden zijn. Alvina is een West-Vlaamse prinses die eeuwig moet ronddolen als luchtgeest (te horen wanneer de wind huilt), vervloekt door haar ouders omdat ze met de verkeerde man trouwde. Assepoesters zijn dan weer geesten van door hun stiefmoeder mishandelde kinderen, die rondspoken in de haard (ook in fantasyverhalen wordt niet iedereen gered door een prins). De bloedzuiper, die tenen van kinderen die zich in het koren wagen afsnijdt om hun bloed te kunnen drinken, doet dan weer denken aan een vampier. In Limburg gelooft men dat de Man met de Haak kinderen vangt, hun bloed drinkt en hun zielen opsluit in kruiken.

vampier

In de Keltische mythologie is er onder andere de vampierachtige Baobhan Sith, die ook wel wat aan onze witte wieven doen denken. Zij gebruiken hun lange nagels in plaats van tanden om bloed aan hun slachtoffers te onttrekken, terwijl ze met hen dansen.

In Italië werden de vampierachtige kleedvreters met de verspreiding van de pest in verband gebracht. Men vond opgezwollen lijken met bloed aan hun mond en een deels vergane lijkwade (allemaal door natuurlijke processen, weten we nu), en concludeerde dat deze kleedvreters zich voedden met hun lijkwade en een vloek uitspraken om de pest te verspreiden, zodat er nog meer ondoden zouden ontstaan.

Het woord vampier komt uit het oud-Slavisch, en de meest bekende vampiers komen dan ook uit Oost-Europa, al komen er overal ter wereld wel gelijkaardige wezens voor. In Bulgarije zijn geraamtes opgegraven die doorboord waren met een staak, één hiervan is te bezichtigen in het Nationaal Historisch Museum in Sofia.

Uit de Griekse mythologie komt de Lamia, die jonge mannen verleidde om hun bloed te drinken.

In Joodse volksverhalen is een dibboek de ziel van een dode die bezit neemt van een nog levende persoon.

spook

De Noord-Amerikaanse indianen kennen de vampierachtige apotamkin.

Het geloof in zombies is met Afrikaanse slaven meegereisd naar Noord-Amerika, met name naar Haïti, waar het gebruikt werd om diezelfde slaven onder de duim te houden.

In West-Afrika wordt de vampierachtige Obayifo gevreesd. Dit wezen huist in normale mensen en drinkt kinderbloed. Andere West-Afrikaanse vampierachtigen zijn de Asanbosam, Algul en Adze.

In Centraal-Afrika kent men Biloko (of Eloko), rusteloze vooroudergeesten die nog wrok koesteren tegen de levenden.

In het Hindoeïsme komt de vetala voor, een vampierachtig wezen, en net als de dibboek een geest die bezit neemt van een levend slachtoffer.

Japanse spoken worden Onryo of Yurei genoemd. Een Kitsune is dan weer een vampierachtig wezen in vossengedaante, en een Onibaba drinkt het bloed van ongeboren kinderen.

In Maleisië komt ook een vampierachtig wezen voor, de penanggalang, en in Indonesië is er de leak, die het net als de Onibaba op ongeboren kinderen gemunt heeft.

De Australische vampier heet yara-ma-yha-who. Bijzonder is dat deze vampierachtige geen tanden heeft, maar bloed zuigt met zijn vingers en tenen. Daarna slikt hij zijn slachtoffer in zijn geheel door en spuwt deze later (levend) weer uit.

zombie-2054181_1920

In Guyana ziet de Ole Higue er overdag uit als een stille, oude vrouw. Maar ’s nachts steekt zij haar huid in een kalebas en vliegt als vuurbal door de lucht naar haar slapende slachtoffer, meestal een jong kind, om diens bloed te drinken.

 

 

In welke boeken komen ze voor?

Spookverhalen en gothic novels waren erg populair in het Victoriaanse Engeland. Bekende voorbeelden zijn onder andere The body-snatcher van Robert Louis Stevenson, the Haunted House van Wilkie Collins en The House by the Churchyard van Sheridan le Fanu.

De bekendste vampierroman is natuurlijk Dracula van Bram Stoker. Hij werd beïnvloed door 19de eeuwse kortverhalen als The Vampyre van JW Polidori en Carmilla van Sheridan le Fanu. Recenter zijn ook I Am Legend van Richard Matheson, de “Vampire Chronicles” serie van Anne Rice en Salems Lot van Stephen King noemenswaardig. Ook in Nachtwacht van Sergej Lukjanenko spelen vampiers een rol.

Zombies vind je minder terug in “serieuze” literatuur, al staat Pride and Prejudice and Zombies van Seth Grahame-Smith wel al een poosje op mijn te-lezen-lijstje.

 

In mijn eigen verhalen

In de categorie spookverhalen schreef ik onder andere Broer (gepubliceerd in mijn bundel Schemerzijde), over een tienerjongen die al dan niet met zijn bij de geboorte overleden tweelingbroer communiceert; en Een eerbaar beroep (gepubliceerd in Onder de Schedelmaan) over een roversbende die gekweld wordt door de geest van een van hun slachtoffers.

Vampiers spelen de hoofdrol in De engel van San Michele (gepubliceerd in Pure Fantasy magazine en mijn bundel Schemerzijde) en Tourblog (gepubliceerd in De Tijdlijn).

Vergetelheid (gepubliceerd in Pure Fantasy magazine en mijn bundel Schemerzijde) gaat over een speciaal soort levende dode: een demente dame die simpelweg vergeet dat ze gestorven is en dan maar in haar kist blijft liggen in plaats van naar het hiernamaals te gaan.

 

Bronnen:

http://www.abedeverteller.nl/van-aardmannetje-tot-zwarte-juffer-een-lijst-van-nederlandse-en-vlaamse-elfen-en-geesten/

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/de-opkomst-van-ondoden/

https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/mythologie/6041-de-mythe-van-de-vampier.html

http://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf13032009_095

https://www.citylab.com/life/2016/07/bulgarias-latest-tourist-attraction-vampires/491951/

https://bjtales.wordpress.com/category/baobhan-sith/

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/van-doodnormaal-naar-doodeng-afrikaanse-zombies-in-de-westerse-cultuur

http://zonenmaan.net/ttt-top-10-boeken-over-vampiers/

https://www.thingsguyana.com/ole-higue/

http://scientia.top/10-afrikaanse-mythen-en-legenden/

http://vampireunderworld.com/

Wikipedia

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s